بانک اطلاعاتی مواد M.B.I

(من برای شادمانی به دنیا نیامده ام,آمده ام کار های بزرگ انجام دهم(مادام کوری

 
مواد هوشمند
نویسنده : میلاد انصاری - ساعت ٩:۱٦ ‎ب.ظ روز ۱۳٩۱/٥/۳٠
 


مقدمه :

مروری بر مواد هوشمند

مواد هوشمند به آن دسته از مواد گویند که می توانند محیط و شرایط اطراف خود را درک نمایند و به آن واکنش نشان دهند ، هم اکنون فلزات و کامپوزیت ها ی هوشمند در  موارد بسیاری کاربرد و جایگاه خود را در صنعت پیدا کرده اند ، برای مثال امروزه از فلزی به نام نایتینول ( ترکیبی از نیکل و تیتانیوم ) در ساخت فریم عینک ها استفاده می شود که بعد از خم شدن مجدداً به شکل اولیه بر می گردد و سبب می شود که شکل فریم عینک همیشه مانند روز اولی باشد که خریداری شده است . این تنها یک مثال از این دسته مواد است که حاصل تحقیقات ناسا می باشد. در حال حاظر کامپوزیتهای حافظه دار به دو دسته فلزی (آلیاژی ) و پلیمری تقسیم می شوند .

 

 

 

 

 

 

 

 

1 - آلیاژهای حافظه دار :

     آلیاژهای حافظه دار گروه جدیدی از مواد هستند که اگر باترکیب شیمیایی مشخص تحت عملیات حرارتی مناسبی قرار گیرند ، توانایی بازگشت به شکل یا اندازه از قبل تعیین شده را از خود نشان می دهند .

همچنین این مواد قابلیت تبدیل انرژی گرمایی ( الکتریکی ) را به انرژی مکانیکی دارند و اگر گرم و سرد کردن این آلیاژها با جریان الکتریکی کنترل شود . میتوان حرکتهای سیکلی با قابلیت تکرار دفعات متوالی ایجاد کرد . هنگامی که آلیاژ حافظه دار سرد باشد ( یعنی در دمای کمتر از دمای تبدیل ) مقاومت مکانیکی اندکی از خود نشان می دهند و تقریباً به سادگی می توان آنرا به هر شکل جدید در آورد که این شکل توسط ماده حفظ خواهد شد . با این حال اگر ماده SMA     ( آلیاژ حافظه دار ) تابیش از دمای تبدیل گرم شود دستخوش تغییراتی در ساختار کریستالی اتم می شود که این تغییرات باعث می شود SMA  به شکل اصلی و اولیه خود بازگردد . در صورتی که SMA  به هنگام فر آیند تبدیل به هر گونه مقاومتی رو برو شود میتواند نیروهای بسیار بزرگی به وجود آورد ، مثلا در روبوتیک و مکاترونیک می توان از یک تکه سیم SMA به عنوان ماهیچه الکترونیکی استفاده نمود .

2- تاریخچه آلیاژهای حافظه دار :

    اولین مشاهدات ثبت شده درباره پدیده حافظه داری در سال 1932 توسط read , change   انجام شد ، آنها وارون پذیری شکلی را در Au –Cd از طریق مطالعات فلز شناسی و تغییرات مقاومت آلیاژ بررسی کردند . در سال 1956 مشاهدات و نتایج تحقیقات مربوط به تز دکترای Horbojen  در موضوع اثر حافظه دار در آلیاژ  Cu – Zn منتشر شد ، اما تا سال 1960 هیچ تحقیق جدی در این زمینه انجام نشد . در سال 1962   Dr.William.j.Buchler و همکارانش  در آزمایشگاه نیروی دریایی به بررسی پدیده حافظه داری شکلی در یک میله آلیاژ تیتانیوم و نیکل در حین عملیات حرارتی ، که دارای اتمهای برابر می باشند پرداختند ، در این هنگام تحقیق در باره متالورژی و کار بردهای عملی اولیه آن به طور جدی آغاز شد . در سال 1976 در کنفرانسی Buchler , Nol و همکارانش تحقیقات گسترده خود را بر روی Nitinol  و کار بردهای تجاری فراوان در صنایع ارائه دادند ، از جمله کاربردهای مطرح شده ساخت کوپلینگ توسط شرکت Raychem برای اتصال لوله های هیدرولیکی می باشد که در صنایع هوایی و نیروی دریایی ایالات متحده و همچنین در حوزه های نفتی دریای شمال مورد استفاده قرار گرفت .

 

 

آلیاژهای حافظه دار آلیاژهایی هستند که دو مشخصه بی همتا از خود نشان       می دهند :

1 - Shape  Memory Effect   (رفتار حافظه ای )

2 - Pseudoelastic Behavior  ( رفتار حافظه ای )

ویژگیهای دیگر این آلیاژها عبارت است از : مقاومت به خوردگی بالا ، مقاومت ویژه الکتریکی نسبتاً بالا ، خواص مکانیکی نسبتاً خوب خستگی طولانی ، شکل پذیری بالا و قابلیت انطباق با بدن ، که در ادامه به ویژگیها و کاربرد های ویژه این آلیاژها می پردازیم .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3- اساس حافظه داری :

« دکتر فردریک » که یک پژوهشگر در ساختمان کریستالی است با دقت تغییرات ساختمانی که در تراز اتمی خاصیت بی همتای این فلزات تأثیر داشتند بررسی کرد . او فهمید که نایتینول یک فاز متغییر دارد ( البته در حالت جامد ) و این فاز متغییر مار تنزیت و آستنیت می باشد . ( نایتینول می تواند در دمای نسبتاً پایین تغییر فرم پلاستیک یافته و سپس در درجه حرارت بالا به شکل قبل از تغییر فرم پلاستیک برگردد )

فاز در دمای بالا که آستنیت ( Austenite ) نامیده می شود که ساختمان آن مکعبی بوده و بعلت دارا بودن تقارن بالا محکم تر است و فاز با دمای پایین که مارتنزیت ( Martensite ) نامیده می شود ؛ که میتواند به حالت دو قلویی و غیر دو قلویی موجود باشد . شکل آن منو کلینیک بوده و نسبت به آستنتیت تقارن کمتری دارد .

 

1-3 . نحوه عملکرد SMA  ها :

    در پدیده حافظه داری ، نمونه در حالت کاملاً مارتنزیتی به مقدار معینی تغییر فرم داده می شود سپس با گرم کردن نمونه و برگشت آن به حالت آستنیتی ، شکل نمونه نیز به حالت اول خود بر می گردد .

 

 

 

 

شکل 1 چگونگی پدید ه حافظه داری شکل را با تبدیل دوفاز آستنپت و مارتنزیت به یکدیگر نشان می دهد .

بررسی بر روی تغییر حالت متالورژیکی نمونه جامد ، تغییر آرایش اتم ها بدون هیچ گونه تغییری در ترکیب شیمیایی فاز زمینه را نشان می دهد و این تغییر آرایش منجر به ایجاد ساختار کریستالی فاز جدید و پایدار می شود . پیشرفت تغییر حالت بدون نیاز به حرکت و جابجایی اتمها بصورت مجزا ، را میتوان مستقل از زمان دانست و به همین دلیل می توان وابستگی دما را بعنوان تنها عامل پیشرفت این تغییر نشان داد .

2-3 تغییر حالت های مارتنزیتی و پدیده حافظه دار شدن :

تغییر حالت متالوژیکی جامدات از دو طریقه زیر امکان پذیر است .

1.حرکت و جابجایی اتم ها وابسته به درجه حرارت و زمان با تغییر در ترکیب شیمیایی فاز جدید نسبت به زمینه قبلی .

2.تغییر آرایش اتمی به صورت هماهنگ و ابسته به دما و بدون وابستگی به زمان و هیچگونه تغییری در ترکیب شیمیایی فاز جدید نسبت به زمینه قبلی .

 

 

 

 

تغییر حالت های مارتنزیتی به طریقه دوم مرتبط است و دارای مشخصات زیر است:

1.تغییر مکان به صورت شبه برشی می باشد و در آن اتم ها به صورت هماهنگ و گروهی جابجا می شود .

2.دیفوزیون اتمی در آن اتفاق نمی افتد .

رفتار حافظه دار شدن کاملا ً به مشخصه اول مرتبط بوده و نظم اتم های آلیاژ نباید به هم بخورد .

3-3-  کریستالوگرافی مارتنزیتی :

    تغییر حالت تبدیل آستنیت به مارتنزیت از لحاظ کریستالوگرافی در سه مرحله قابل برسی است .

1.تغییر فرم شبکه ای

2.برش ناهمگن

3.دوران شبکه ای

فر آیند تبدیل آستنیت به مارتنزیت در مرحله تغییر فرم شبکه ای در شکل 2 نشان داده شده است . در این مرحله اتم ها با جابه جا یی جزئی و هماهنگ ، پیشروی فصل مشترک از هر لایه اتمی را موجب می شوند .

 

 

 

باید توجه داشت پدیده حافظه داری بدون تغییر حجم و تغییر شکل امکان پذیر بوده و برش ناهمگون توجیه کننده این مطالب می باشد .

برش ناهمگن در مارتنزیت به دو طریق امکان پذیر است :

1.مکانیزم لغزش یافتن صفحات اتمی

2.مکانیزم تشکیل دوقلویی ها

 

تصاویر نشان داده شده چگونگی انطباق فاز مارتنزیت بر فاز آستنیت را در هنگام جابجایی جزیی و گروهی اتمها با حافظ شبکه کریستالی نشان می دهد . باید توجه داشت که لغزش صفحات اتمی به علت شکسته شدن باند های اتمی بعنوان مکانیزم تغییر فرم پلاستیک دائم محسوب می شود ، در صورتی که در مکانیزم دو قلویی به علت انرژی پایین مرز دو قلویی و برخورداری از تحرک و لغزندگی نسبی تغییر فرم غیر دائم است . در آلیاژهای حافظه دار ، کرنش های ناشی از تغییر حالت در اثر تشکیل یک جفت از دو قلویی های دوطرف مرز ذخیره سازی        می شوند و برای بر گشت پذیری از آن استفاده می شود .

 

 

شکل 4 ) مرز دو قلویی را نمایش می دهد که هر یک از دوقلویی های دو طرف مرز دو قلویی یک وا ریانت را شامل می شود . در صورت وارد کردن تنش برشی به مرز دوقلویی باعث حرکت یکی از واریانت ها شده و واریانت دیگری حذف می شود . ( شکل 4 ، B ) این روند می تواند تا تبدیل تمامی واریانت به یک واریانت واحد ادامه یابد ( شکل 4 ، C ) .

    بررسی حافظه پدیده حافظه داری در تک کریستال آستنیت در شکل 5 نمایش داده شده است .

 

 

مرحله اول همانطور که از شکل پیداست بعد از سرد کردن کریستال در زیر دمای Mf واریانت های Aو B و C وD   تشکیل می شوند مرحله دوم با وارد کردن تنش به کریستال ، واریانتها شروع به حرکت و حذف شدن می کنند تا واریانت واحد A تشکیل گردد . حین تشکیل واریانت واحد A کرنش هایی در جهت واریانت A ذخیره می شود . مرحله سوم مربوط به حرارت دادن کریستال نمونه برای تبدیل مارتنزیت به آستینت می باشد از آنجاییکه کرنش ها تنها در جهت واریانت A ذخیره شده اند ، پس تنها مسیر برای برگشت پذیری ، واریانت A     می باشد و نمونه به شکل اولیه خود باز می گردد .

 

 

 

3-4-  رفتار ترمومکانیکی :

    آلیاژهای حافظه دار در درجه حرارت های مختلف دارای خصوصیات مکانیکی بسیاری می باشند در شکل 6 منحنی های ساده تنش – کرنش برای آلیاژ تیتانیم – نیکل مشاهده می شود . آلیاژ در دماهای پایین ، متوسط و بالای دمای استحاله مورد آزمایش قرار گرفته است . تغییر شکل در مارتنزیت با چند درصد کرنش و تنش فشاری نسبتاً کم دیده می شود . در حالیکه آستنیت در درجه حرارت بالا نیاز به تنش نسبتا زیادی برای تغییر شکل دارد . خط چین روی منحنی مارتنزینت نمایانگر برگشت پذیری آلیاژ بعد از برداشتن تنش وارد شده بعد از گرم کردن نمونه و تبدیل به فاز آستنیت می باشد ولی چنانچه که مشاهده     می شود در منحنی مربوط به آستینت با برداشتن تنش و گرم کردن نمونه امکان برگشت پذیری وجود ندارد .

 

 

 

 

5-3- خاصیت ارتجاعی کاذب :

 

    خصوصیت جالب توجه درباره منحنی تنش – کرنش در قسمت منحنی C  دیده می شود به طوری که پس از حرارت دادن نمونه کمی بالاتر از درجه حرارت انتقال ، در درجه حرارت بالای Af به نمونه در فاز مارتنزیت تنش وارد می شود . با افزایش مقدار تنش ، تغییر شکل نیز به صورت یکنواخت افزایش می یابد           ( منحنی AB ) . در این هنگام رفتار تغییر شکل و تنش پایداری مشاهده می شود با کاهش تنش  منحنی CD مارتنزیت به آستینت تبدیل می شود باید توجه داشت که برگشت پذیری انجام شده به خاطر تغییر حرارت نمونه نمی باشد و دلیل آن کاهش فشار است . این پدیده را که موجب می شودآلیاژ خاصیت کشسانی نامحدود پیدا کند به عنوان خاصیت ارتجاعی کاذب نامیده می شود .

 

3-6  اثر حافظه دار یک طرفه و دو طرفه :

الف ) اثر حافظه دار یک طرفه :

    در صورتیکه اثر حافظه داری فقط بعد از تغییر شکل در حالت مارتنزیتی و سپس در سیکل گرم کردن مشاهده شود به آن اثر حافظه یک طرفه گفته         می شود .  این بدان معنی است که در این حالت تغییر شکل ایجاد شده ، فقط با گرم کردن به حالت اولیه قبل از تغییر شکل باز میگرددو چنانچه جسم را دوباره سرد کنیم تغییری در شکل آن حاصل نمی شود این خصوصیت در شکل شماره 7 نمایش داده شده است .

 

 

همانطور که در تصویر مشاهده می شود ابتدا فنر در دمای Mf به مقدار معینی تغییر فرم داده می شود به صورتیکه تغییر فرم دائمی در آن باقی بماند، حال اگر فنر تغییر فرم داده شده را تا دمای Af حرارت دهیم مجددا ً به شکل اولیه خود بر می گردد و در سیکل سرد شدن تا دمای Mf هیچگونه تغییر شکلی در فنر مشاهده نمی شود .

 

ب ) اثر حافظه دار دو طرفه :

    برگشت پذیری به حالت اولیه خود در اثر سرد و گرم کردن آلیاژهای حافظه دار دو طرفه در بازه معینی ازدما امکان پذیر است . در شکل 8 یک فنر با اثر حافظه دار دو طرفه به صورت باز شده در حالت آستینی و شکل جمع شده در حالت مارتنزیتی نشان داده شده است .

 

همانطور که مشاهده می شود اگر فنر گرم شود باز شده و در سیکل سرد شدن مجدداً به شکل جمع شده در می آید. باید توجه داشت که آلیاژ های حافظه دار برای اینکه اثر حافظه دار دو طرفه ازخود نشان دهند نیاز به انجام عملیات ترمومکانیکی خاصی بر روی آنها می باشد

 

4 - آزمایش جهت حافظه داری

    برای شناخت ترمودینامیکی و مکانیکی آلیاژهای حافظه دار  Ni-Ti آزمایشاتی از قبیل اندازه گیری مقدار گرما برای انتقال فاز ، مقدار کرنش قابل بازیافت ، عمر و ضریب پیرایی آلیاژ باید انجام پذیرد . برای مطالعه بر روی این آلیاژ ها و ارائه ترکیب آلیاژهای جدید و ساخت این گونه آلیاژها آزمایشات مختلف از جمله ذوب ، بررسی فر آیند انجماد ، انجماد عملیات نورد ، انجام عملیات حرارتی و تستهای متالوگرافی انجام می گیرد .

مثلاً به منظور بررسی اثر حافظه دار بودن یک آلیاژ حافظه دار پایه مس ، چندین ترکیب مختلف از سیستم سه تایی مس – روی – آلمینیوم انتخاب می کنیم . نمونه های آزمایشی با استفاده از آزمایشات خمش ، سختی ، کشش مکانیکی، اندازه گیری ضریب مقاومت الکتریکی و بررسی نتایج بدست آمده بیانگر آن است که اثر حافظه دار در این آلیاژ ها در اثر تحول مارتنزیتی بوده و در محدوده حرارتی تغییر حالت خواص آلیاژ بطور قابل توجهی تغییر پیدا می کند .

رفتا رپیری با استفاده از روابط سینتیکی مورد بررسی قرار گرفت که نتایج حاصله نشان می دهد که از بین رفتن اثر حافظه دار در این آلیاژ ها با تغییرات خواص آلیاژ ( افزایش سختی ، استحکام کششی ، تسلیم ، ضریب مقاومت الکتریکی و مدول الاستیسیته ) همراه می باشند . چنین تغییراتی ناشی از تحولهای اکتیواسیون حرارتی بوده و انرژی محرکه تغییر حالت پیری ایزوترمال در حدود  می باشد .

5 - روش تهیه آلیاژهای حافظه درا :

    روشهای اصلی ساخت آلیاژهای حافظه دار در دو گروه عمده قابل بررسی است :

الف ) ساخت آلیاژ به طریقه ذوب و ریخته گری با استفاده از کوره های القایی و کوره های مقاومتی

ب ) ساخت آلیاژ به طریقه متالوژی پودر

برای تولید آلیاژ های حافظه دار در تناژهای  بالا و تجارتی ، از روش ذوب و ریخته گری استفاده می شود . در ادامه به بررسی تولید و شرایط ذوب آلیاژ حافظه دار نیکل – تیتانیوم می پردازیم .

5-1-شرایط ذوب وتهیه آلیاژ  Ni-Ti

برای تهیه آلیاژ نیکل – تیتانیوم ، چهار روش ذوب در کوره مقاومتی ، کوره مقامتی خلاء ، کوره کوانتومتری ، توسط روش سنترز احتراقی بررسی شده است .

    محصول دو روش اول همگن نبوده و قابلیت نورد گرم ندارد ولی قطعه ذوب شده در کوره کوانتومتری از نظر ترکیب شیمیایی یکنواخت است و قابلیت کار گرم دارد . در فر آیند سنتز احتراقی علاوه بر اینکه صرفه جویی قابل ملاحظه ای در مصرف انرژی و زمان صورت می گیرد ، محصول فر آیند نیز می تواند به راحتی نورد گرم و سرد شود وبر خلاف سه روش قبلی نیازی به عملیات حافظه دار کردن ندارند .

    همانطور که در قبل اشاره شد مراحل ساخت آلیاژ حافظه دار را میتوان به سه بخش تولید فلز ، کار مکانیکی و عملیات حرارتی تقسیم کرد . فر آیند ذوب یکی از متداولترین روشها برای تولید آلیاژ در مقیاس صنعتی است . در این فر آیند از کوره های القایی یا قوس الکتریکی تحت خلاء یا با اتمسفر کنترل شده می توان استفاده کرد که هدف از آن بالا بردن یکنواختی در ترکیب شیمیایی از طریق ایجاد تلاطم در حین ذوب و کوتاه کردن زمان ذوب از طریق افزایش توان کوره می باشد.  اما اگر افزایش تجهیزات برای تولید آلیاژ توصیه اقتصادی نداشته باشد استفاده از کوره های قوسی الکتریکی مطلوبتر است . به لحاظ پیچیدگی و هزینه بالای سیستمهای تخلیه ، استفاده از کوره های القایی تحت خلاء مستلزم افزایش سرمایه گذاری و تعدد تجهیزات است . از طرف دیگر کوره های قوس الکتریکی در یکنواخت نشدن ترکیب شیمیایی به لحاظ تجمع حرارت در منطقه بر قراری قوس می باشد که برای بر طرف کردن آن ، نیاز به ذوب مجدد دارد که حتی تا هفت بار ذوب مجدد نیز پیشنهاد شده است . عناصر سازنده آلیاژ حافظه دار به علت میل ترکیبی شدید ، غالباً در هنگام ذوب با عناصر موجود در محیط مانند اکسیژن ، نیتروژن و کربن ترکیب شده و خواص آلیاژ را دستخوش تغییرات نا مطلوبی   می سازد

 

 

1-1-5 - ساختار وسطح آلیاژ Ni-Ti :

    سه نوع فاز در این آلیاژ وجود دارد که عبارتند از آستنتیت ، مارتنزیت و فاز R و رسوباتی از فاز های ثانویه که در حالت ایده آل وبرای رسیدن به شرایط مطلوب از لحاظ حافظه داری دو فاز یعنی آستنیت و مارتنزیت و بعضی از رسوبات تعیین  کننده است و فاز R فاز حد وسطی است که بین دو فاز اصلی تشکیل شده و در مواردی از قبیل آلیاژ های پرنیکل ایجاد و فاز اول تبدیل به آن و سپس به فاز نهایی می رسد .

رسوبات موجود در ساختار آلیاژ در زیر آورده شده است :

Ti2Ni,Ti3Ni4,TiNi3,TiNi3(AL),TiNi3(Do24),TiNi3(pm3m22),Ni3Ti(Hex),Ti2Ni3,TiNi3(pm3m),Ni3Ti(new),Ni9Ti,NiTi2 (cubic),NiTi2b,Ti11Ni14(in aging)

و ساختار زمینه بصورتهای زیر یافت می شود :

TiNi, TiNib19, Martensite,TiNiR- phase,TiNi(B19)

  TiNi(cubic),  NiTi(Monoclinic)

 

تنوع این فاز هابخاطر انحراف از درصد خالص آلیاژ از آنچه باید باشد و یا در حین سیکلهای بارگذاری و عملیات حرارتی های نامناسب ایجاد می شوند . برای مثال در یک آلیاژ غنی از نیکل در اثر پیر کردن فاز اولیه رسوبات غنی از نیکل که غیر تعادلی و نیمه پایدار است رسوب می کنند و داریم :

 

Bo        B1+Ti11Ni14       B2+Ti2Ni3       B2+TiNi3

که Bo آلیاژ اولیه فوق اشباع از نیکل است ، B1 ترکیب زمینه در تعادل Ti11Ni14 است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-1-5- بررسی و نتیجه گیری از سطح نمونه

     در بررسی تصاویر حاصل از متالوگرافی و مقایسه آنها با نمونه های قبلی و شرایط ترمودینامیکی 5 نوع فاز شناسایی و مورد مطالعه قرار گرفت که شامل فاز زمینه Ni-Ti و رسوبات (TiNi3,Ti2Ni) و فازهای ناخواسته و نامطلوب شامل ذرات اکسیدی (Ti4Ni20) فاز نیتریدی و نا خالصی های دیگر است .

با توجه به فعالیت شدید عناصر آلیاژی بخصوص تیتانیوم ، باعث احیاء بوته سرامیکی از نوع اکسیدی شده ( آلومینا ) و باعث خوردگی و شکست آن می شود و در نتیجه آن مقداری اکسیژن وارد ترکیب آلیاژ شده که فازهای اکسیدی نیز دلیلی بر این مدعی است و بدلیل وجود نا خالصی در گاز آرگون ایرانی ناخالصی وارد ذوب شده و در یک نمونه که ذوب وارد قالب شد نیتروژن موجود در اتمسفر قالب        ( بدلیل محافظت ناقص قالب توسط گاز آرگون ) وارد آلیاژ شده که فاز نیتریدی در شکل مشخص است .

فازهای اکسیدی بصورت اشکال گوشه دار بصورت چند ضلعیهایی وجود دارد و فاز نیتریدی بصورت اشکال صلیبی و دندریتی مشخص است که فاز شناسی آنها مشخص شده ، زمینه ای از آستنیت وجود دارد و ترکیبات بین فلزی شامل ، فاز Ti2Ni بصورت کشیده و زنجیره وار فاز TiNi3 بصورت یکپارچه و با پهنای بیشتر به چشم می خورد .

نتایج حاصل از سختی سنجی نیز این مطلب را تصدیق می کند که چنانچه در تست میکرو سختی با بار 1 کیلو گرم فازهای اکسیدی بیشترین سختی یعنی چیزی حدود 1160-1130 و یکرز و فاز نیتریدی بعد از آن با سختی بین        800 -700 ویکرز و فازهای دیگر مانند زمینه و ترکیبات بین فلزی سختی حدود 50 ویکرز را دارند .

 

 

 

 

3-1-5 - نتیجه گیری و پیشنهادات :

در ادامه به نتیجه گیری های در یافت شده و نیز پیشنهاداتی برای تهیه ذوب این آلیاژ می پردازیم که چنین می توان گفت که این آلیاژ نسبت به تغییر ترکیب شیمیایی و فازهای نا مطلوبی که در بالا ذکر شد بسیار حساس می باشد و اثر مستقیم روی خاصیت حافظه داری آلیاژ ( کاهش این اثر ) و ترد و شکننده شدن آن دارد ، در نتیجه لازم است در محاسبه وزن شارژ و ترازوی مورد استفاده دقت شود و از بوته گرافیکی ویا بوته مسی آبگرد و کوره القایی با اتمسفر خلاء و یا اتمسفر خنثی ویا برای کاهش هزینه ها از کوره قوس الکتریکی با اتمسفر خلاء استفاده شود که در اینصورت برای همگنی بیشتر از چندین بار ذوب مجدد کمک گرفته می شود . از مواد با خلوص بالا استفاده شود و سعی شود از کوره های القایی فرکانس و توان بالا و یا کوره های قوس با ولتاژ و آمپراژ بالا استفاده شود تا زمان ذوب حد اقل و در نتیجه تاثیر پارامترهای نامطلوب بر روی خواص و ریز ساختار آلیاژ به حد اقل برسد .

در صورت استفاده از اتمسفر کنترل شده از فشار 1 اتمسفر و دبی 300 لیتر بر دقیقه استفاده شود . موارد اولیه و محفظه کوره کاملاً تمیز و عاری از هر گونه آلودگی باشد و برای متالوگرافی از مانت سرد استفاده شود چون این آلیاژ در اثر تغییر دما و یا وارد آمدن فشار و استرس بخاطر خاصیت حافظه داری تغییر فاز   می دهد ، سپس بجای پولیش مکانیکی از الکترو پولیش باید استفاده کرد .

 

 

 

 

6- ویژگی SMA ها :

    در بحث ویژگی  SMAها در ابتدا به توضیح بیو مواد و ویژگی های آنها می پردازیم :

بیو مواد ، بیو متریال یا ماده زیستی به ماده ای با منشأ مصنوعی یا طبیعی گفته می شود ، که به منظور بهبود ، درمان ، التیام و یا جایگزینی بافت موجودات زنده به کار می رود .

بطور کلی بیومواد باید دارای خصوصیات زیر باشند :

  • از نظر شیمیایی خنثی باشند
  • اثر سوء بر بافت های مجاور نداشته باشند
  • طول عمر آنها زیاد باشد
  • استحکام خستگی بالا داشته باشند
  • بر فرآیند های متابولیسم آزاد بدن تاثیر مخرب نداشته باشند

عوامل فوق «فاکتورهای سازگاری زیستی » نامیده می شوند .

پروتزهایی که در بدن کاشته می شوند ، بسته به نوع واکنش بدن ، به 4 نوع زیر تقسیم می شوند :

1 - سمی

    اگر ماده سمی باشد ، بافت های اطراف آن از بین می رود .

2 - خنثی

اگر ماده غیر سمی  واز لحاظ بیولوژیکی غیر فعال باشد ، باف الیافی با ضخامت متغییر بین بافت پایه و پروتز تشکیل می شود

از آنجایی که این بافت هیچگونه پیوند فیزیکی – شیمیای با اجزای مجاور ندارد ، به راحتی حرکت کرده و سبب رها شدن پروتز می شود .

3 - بیواکتیو

اگر ماده غیر سمی و از لحاظ بیولوژکی فعال باشد ، در سطح مشترک بافت پایه و پروتز پیوند تشکیل می شود .

4 - قابل جذب

     اگر ماده غیر سمی و قابل انحلال باشد ، بافت های اطراف به تدریج جایگزین آن می شوند . در این قسمت در موارد سازگاری فیزیو لوژیک و زیست سازگاری بیشتر بحث می نماییم :

 

1-6 - سازگاری فیزیولوژیک :

    فولاد ضد زنگ ، تیتانیم و فلزات دیگر رابطه خوبی با مواد بیولوژیک ندارند . مقبولیت غیر معمول نایتینول آن را فلزی ساخته است که از لحاظ مکانیکی مشابهت زیادی با مواد بیولوژیک دارد . این مشابهت فیزیولوژیک ، رشد داخلی استخوان و به اشتراک گذاشتن بارها با بافت مجاور را باعث شده و سبب استفاده از این آلیاژ در ایمپلنت های هیپ ، فاصله اندازهای استخوان ، بست های استخوان و صفحات برای شکستگی جمجمه شده است . کاربرد اخیر بیشتر از آن لحاظ جالب است که از نایتینول متخلخل که رشد داخلی بیشتر استخوان را سبب می شود ، استفاده می شود .

سنتز احتراقی یا استفاده از گرمای گداز برای اشتعال ، جهت تشکیل نایتینول از نیکل و تیتانیم – نشان داده است که راهی موثر در تولید اسفنج متخلخل نایتینول است که دانسیته ای از 40 تا 90% دارد . اسفنجی که دارای خواص سوپرالاستیک و حافظه داری باشد ، رشد داخلی استخوان را شتاب می بخشد و چسبندگی خوبی را با بافت مجاور ایجاد می کند .

 

2-6 - زیست سازگاری :

    زیست سازگاری توانایی ماده در باقی ماندن به صورت بی ضرر از لحاظ بیولوژیک در طی دوره عملکرد خود در درون یک موجود زنده است . این یک فاکتور مهم برای استفاده وسایل حافظه دار در بدن است یک ماده زیست سازگار نباید واکنش آلرژیک در بدن میزبان ایجاد کند و همچنین نباید در گردش خون یون  رها کند . دوره ای که بیومواد در بدن انسان می ماند مهم ترین وجه مطرح شده در مورد کاربرد آن است .

عموماً زیست سازگاری یک ماده قوی به واکنش آلرژیک بین سطح بیومواد و پاسخ آماسی میزبان بستگی دارد . وجوه مختلفی در این واکنش ها شرکت دارند مثل خصوصیات بیمار ( سلامتی ، سن ، حالت ایمنی بدن و ... ) دارد مثل خصوصیات ماده . آنالیز وجوه مربوطه به زیست سازگاری این آلیاژها توسط اندازه گیری و ارزیابی هر کدام از عناصر نیکل و تیتانیم به صورت جداگانه صورت می گیرد . نیکل اگر چه برای زندگی لازم است یک عنصر بسیار سمی نیز است . مطالعات نشان داده اند در افرادی که در تماس سیستمیک با نیکل بوده اند مشکلاتی مثل زات الریه ، سینوزیت مزمن و ورم غشا مخاط بینی ، سرطان ریه و سوراخ بینی ، آماس پوست وجود داشته است .

بر عکس نیکل ، Ti و ترکیباتش بسیار زیست سازگار هستند . علاوه بر این به خاطر خواص مکانیکی شان اکثراً در ایمپلنت های ارتوپدی استفاده می شوند .

به دلیل میزان بالای نیکل در NiTi  ، از لحاظ تئوری این امکان وجود دارد که به علت خوردگی ، نیکل از ماده ، حل شده و سبب تأثیرات نامطلوبی شود ، به همین خاطر ، زیست سازگاری NiTi باید قبل از استفاده مطمئن از آن به عنوان اینپلنت ، به خوبی تایید شده باشد .

مرور این مطلب بیشتر از این لحاظ مهم است که دانش کمی از زیست سازگاری NiTi در دست است .مقاومت خوردگی آلیاژ وسمیت فلزات تنهایی که سازنده آلیاژ هستند عوامل اصلی زیست سازگاری هستند . خواص زیست سازگاری NiTi شاخص های ویژه خود را دارد که متفاوت از تیتانیم یا نیکل تنها است . سمیت موضعی و سیستمیک ، اثرات سرطان زایی و جنبه های ناقص الخلقه سازی نیکل نیاز به بررسی بیشتر دارند .

پاسخ موضعی بافت ، مهم ترین جنبه زیست سازگاری است . زیست سازگاری یک ماده در داخل بدن می تواند با آنالیز کردن حضور جمعیت سلولی – با اندازه گیری سلوهای استخراج شده از محصول متابولیسمی – یا انالیز کردن شاخص های مورفولوژیک بافت در اطراف ایمپلنت بررسی شود . اگرچه نیکل خالص اینپلنت شده در داخل ماهیچه ، تحریک و نکروز شدید بافت موضعی را سبب می شود ، زیست سازگاری NiTi در بافت ماهیچه ای ، حد اقل برابر با آلیاژهای Co-Cr    و فولاد ضد زنگ و قابل مقایسه با تیانیم است .

چنانچه دیده شد ، ایمپلنت آلیاژ نایتینول به اندازه کافی با بافت بدن سازگار است و دارای توان بالقوه ای به عنوان یک بیومواد با قابلیت های بالای حافظه داری و ارتجاعی بودن است .

7 - کاربرد آلیاژهای حافظه دار :

    آلیاژهای حافظه دار کاربرد وسیعی در صنایع مختلف دارند . از جمله این کاربرد ها : کاربردهای پزشکی ، دندانپزشکی ، هوا فضا ، صنایع خودروسازی ، صنایع الکترنیکی و بعضی کاربردهای دیگر می باشد .

نوار حافظه دار عملکردهای ویژه و بدیعی از خود نمایش می گذارند که از آن جمله حس گرایی ( که شامل بخش حرارتی یا میدان می شود ) به کار اندازه ضربه بالا ، پیرایی بالا پاسخ های انطباقی ، قابلیت حافظه داری و سوپر الاستیسیته می باشند که قابل استفاده در وسایل مختلف مهندسی جهت سیستمهای هوشمند است . کاربرد های آلیاژهای حافظه دار به 5 دسته زیر تقسیم می شوند :

1.کاربرد با بازیابی آزاد ( استفاده از حرکت ) : آلیاژهای حافظه دار در حین سرد و گرم شدن شکل اولیه خود را بازیابی می کنند . بدون اینکه تنش بیرونی از این کار ممانعت به عمل آورد . مثل آنتن های سفینه فضایی

2.کاربرد با بازیابی مقید( استفاده از نیرو ) : به کار بردهایی اطلاق می شود که در آنها یک نیروی خارجی جلوی بازیابی کرنش در آلیاژ را می گیرد . در این حالت هیچ کرنش بازیابی نمی شود ، ولی مقدار زیادی تنش ایجاد    می شود . مثل چفت و بستها .

3.کاربردهای با بازیابی تحت فشار ( استفاده ازکار ) : هم تنش و هم کرنش چین گرم شدن بازیابی می شوند و کار مکانیکی ایجاد می شود .

4.کاربرهای ابر کشسانی ( ذخیره انرژی مکانیکی ) : رفتار الاستیک 15 برابر فولادهای فنر است .

5.خاصیت میراکنندگی ارتعاشات : مهار ارتعاشات در سازه هایی که تحت ارتعاشات شدید هستند . مثل صفحات آزاد میرا کننده ارتعاشات در سفینه های فضایی .

کاربرد آلیاژهای حافظه دار در زمینه های دیگر:

 

1-7 - کاربرد در خودروسازی :

    امروزه آلیاژهای حافظه دار جهت کنترل موتور ، انتقال قدرت و توقف اتومبیل استفاده می شود . همچنین از آن به عنوان جایگزینی به جای موتور DC استفاده می شود که در هر چه سبکتر کردن سیستم تحریک : حذف گیربکس و کلاچ کمک بسیار زیادی می کند و در لغایت تمام این مزایا باعث افزایش اعتماد به نفس راننده و بالارفتن ضریب اطمینان بر اثر کنترل دقیق اتومبیل خواهد داشت .

2-7- آلیاژهای حافظه دار در پزشکی :

    کاربرد آلیاژهای  حافظه دار بعنوان سیستم تحریک روز به روز بیشتر     می شود

این آلیاژها در بیش از 50 سیستم آلیاژی توسعه یافته اند از عمدهترین آلیاژهای حافظه دار که در مصارف پزشکی استفاده می شود ، نایتینول ( Ni-Ti ) می باشد .

1-2-7- کاربردهای پزشکی آلیاژهای حافظه دار نایتینول در دندانپزشکی           ( ارتودنسی ) :

 

 

 

 

 

 

 

استفاده از آلیاژ حافظه دار در ارتودنسی جلوه دیگر از قابلیتهای آن است . بر خلاف سیم های معمول در ارتودنسی که از جنس فولاد ضد زنگ 8-18 هستند و به صورت منقطع قادر به تنظیم و ترتیب دادن دندان ها هستند و بیمار را ملزم به مراجعات زیاد به دندانپزشکی می سازد : سیم های ارتودنسی از جنس Ni-Ti به دور از مشکلات فوق ، نیروی مداوم و تدریجی به دندان ها وارد می کند که این پدیده بر اساس مسطح بودن سختی بار برداری این آلیاژ در دامنه زیادی از کرنش ها است . سیم های ارتودنسی نایتینول با دندان حرکت کرده و در یک پهنای زمانی درمان و وضعیت دندان ، نیروی ثابتی را اعمال می کنند .

از دیگر کاربردهای نایتینول می توان به موارد زیر اشاره نمود :

1.کاربرد برای درمان بیماری های قلبی و عروقی

2.کاربردهای ارتوپدی و نایتینول

3.کاربرهای ارتودنسی نایتینول

4.آندوسکوپ های فعال و انعطاف پذیر

5.دست مصنوعی

6.عقیم سازی لوله ای

که در ادامه به توضیح بیشتر برخی از موارد اشاره شده می پردازیم

3-7 - کاربرد آلیاژهای حافظه دار در مهندسی پزشکی :

    کاربرد پزشکی آلیاژهای حافظه دار به عنوان یک عملگر با اثر باقیمانده در داخل بدن قابل بررسی است آلیاژی که در بدن افراد برای بهبود رفتار بالینی اعضای آنها بکار گرفته شده است نباید مولد هیچ گونه حساسیتی باشد علاوه بر آن آلیاژ بکار گرفته شده نباید به صورت ذراتی از یون آن ماده وارد خون شخص گیرنده این گونه آلیاژهای شود .

جنبه های متعددی شامل شاخص های مزاجی افراد همچون سن ، قوای بدن و سلامتی و خصوصیات شیمیایی مواد همانند خوردگی ، تخلخل پذیری سطح ، تأثیرات سمی و عناصر موجود در مواد به منظور پذیرش مواد مذکور در بدن افرا باید مورد بررسی قرار گیرند .

تحقیقات متعددی درمورد تولید وبکارگیری آلیاژهای حافظه دار با کاربرد پزشکی با پایه عنصری Ni-Ti انجام پذیرفته است . این تحقیقات نشان می دهد که آلیاژ Ni-Ti در کاربرد و استفاده ، نسبت به بقیه آلیاژها از موقعیت خوبی برخوردار است . تحلیل خواص آلیاژ Ni-Ti با بررسی خواص جداگانه نیکل و تیتانیوم امکان پذیر است . نیکل رنگ سفید نقره ای براق دارد و فلزی است سمی ، شکننده که از قابلیت پولیش خوبی برخوردار است این فلز جزء فلزات غیر آهنی سنگین با جرم مخصوص    9/8 و نقطه ذوب  می باشد و در مقابل خوردگی بسیار مقاوم بوده و به وسیله آهن ربا جذب می شود . همچنین در مقابل حرارت و ضربه مقاومت خوبی نشان می دهدموارد استفاده آن شامل پوشش محافظ در آبکاری فلزات ، تولید فولاهای آلیاژی و غیره می باشد . تیتانیم فلزی است نقره فام مایل به خاکستری و جزء فلزات غیر آهنی سبک است و جرم مخصوص آن   5/4 و نقطه ذوب آن می باشد . مقاومت در مقابل خوردگی و سایش و استحکام زیاد آن موجب کاربرد در ساخت قطعات هواپیما ، سفینه فضایی ، لوازم نظامی و جراحی شده است . آلیاژهای تیتانیوم دار فلز اصلی ساختمان هواپیمای مافوق صوت را تشکیل می دهد . تیتانیوم بر خلاف نیکل در پزشکی بسیار موثر عمل می کند ، علاوه بر این با توجه به خواص بسیار خوب مکانیکی برای اصلاح دندان های کج و همچنین ترمیم استخوان های آسیب دیده کاربرد فراوان دارد .

بررسی تحقیقات خواص بالینی آلیاژ Ni-Ti چگونگی کنترل مقاومت در مقابل خوردگی و عوامل خارجی موثر بر این آلیاژ را نشان می دهد .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-3-7- کاربردهای مربوط به قلب و عروق

    فیلتر سیمون نسل جدیدی از وسایل استفاده شده برای جلوگیری از انسدادجریان خون می باشد افرادی که قادر به استفاده از داروهای ضد انعقاد خون نمی باشند ، استفاده کننده های اصلی این فیلتر می باشند . هدف استفاده از این وسیله تصفیه خون داخل رگ می باشد و فیلتر سیمون کمک می کند لخته های بوجود آمده درخون حل شود .

اما نصب فیلتر در داخل بدن اشخاص با به کار گیری از تأثیرات آلیاژهای حافظه دار امکان پذیر است برای این منظور فیلتر را با تغییر شکل بر روی سوند قرار     می دهند . جریان محلول نمکی در داخل سوند موجب تثبیت دمای فیلتر با درجه حرارت معمولی می شود و زمانی که فیلتر در محل تعیین شده قرار گرفت با توقف جریان محلول نمکی در داخل سوند درجه حرارت بالا می رود و فیلتر تغییر شکل داده شده به شکل اصلی ( اولیه ) خود بر می گردد در این زمان فیلتر از نوک سوند نیز جدا شده است .

 

 

مسدود کننده سوراخ دیواره دهلیزی : از این وسیله برای مسدود کردن سوراخ دیواره دهلیزی که بین دو دهلیز چپ و راست ایجاد می شود استفاده می گردد .

 

باید توجه داشت وجود این سوراخ غیر عادی است و امید ادامه زندگی را برای افراد کاهش می دهد در روش جراحی معمول ، رفع این عیب مستلزم شکافتن سینه بیمار و سپس عمل بخیه کردن سوراخ صورت می گیرد ، که به طور طبیعی خطرات ناشی از عمل جراحی و همچنین امکان بروز حوادث غیر منتظره در حین جراحی اجتناب نا پذیر بوده و راه حل آن استفاده از اثر آلیاژهای حافظه دار      می باشد . این وسیله از سیم هایی با خاصیت حافظه داری و فیلم ضد آب که روی آن نصب شده است ، تشکیل می شود. برای نصب این وسیله در داخل قلب ابتدا نمیه اول آن وارد بطن چپ شده و به شکل اولیه خود بر می گردد و در ادامه نیمه دوم که در بطن راست قرار می گیرد تغییر شکل یافته ، به شکل اولیه خود بر          می گردد. در انتها هر دونیمه به دیواره بطنی متصل شده اند . به طوری که از ورود جریان خون از دو بطن به یکدیگر جلوگیری می شود .

 

استنت های باز شونده خود کار نیز از جمله وسایل مهمی است که در حفظ قطر داخلی رگ های تنگ شده و کاهش قطر و بسته شدن آنها کاربرد دارد. استنت ها به شکل استوانه ای توری ساخته می شوند و متناسب با نوع و محل کاربرد دارای اقطار متفاوتی می باشند  .

 

از جمله محل های مورد استفاده از استنت های سرخرگ ، سیاهرگ ، رگ های خونی ، مجاری ، صفراوی و مری می باشد . برای نصب در داخل عروق ابتدا فاز مارتنزیتی از شکل اصلی به حالت متراکم شده تبدیل و پس از قرار دادن در محل مورد نظر به شکل خود بر می گردد .

 

2-3-7- کاربرد های ارتوپدی

    از آلیاژهای حافظه دار ( SMA ) به عنوان فضا گیر یا spacer بین مهره های ستون فقرات در حین عمل جراحی استفاده می شود که موجب استحکام ما بین دو مهره در حین بهبودی بعد از تغییر شکل ایجاد شده در جراحی اسکولیدز می شود . در شکل 13 -B سمت چپ مهره تغییر شکل یافته در فاز مارتنزیتی است که پس از جایگزینی در محل مورد نظر به حالت سمت راستی ( شکل اولیه ) بر می گردد .

 

 

 

ترمیم و بهبود شکستگی استخوان از دیگر کاربردهای ارتوپدی آلیاژهای حافظه دار می باشد . انواع مختلفی از بست های با خاصیت حافظه داری در ترمیم شکستگی یا ترک استخوان ساخته شده است . بست ها به صورت باز شده در محل شکستگی یا ترک معمولا پیچ می شوند . با کمک گرما بست ها به گونه ای تغییر شکل      می یابند که دو طرف شکستگی یا ترک را با هم یکی کرده و می فشرند . گرمای ایجاد شده را میتوان به کمک یک وسیله خارجی به آلیاژ منتقل کرد . نیروی ایجاد شده در اثر تغییر شکل آلیاژ به بهبود سریعتر شکستگی با ترک می انجامد  .

 

 

عموماً از این بست ها در مواقعی استفاده می شودکه محل شکستگی یا ترک را نتوان گچ گرفت ، مانند نواحی صورت شامل ، بینی ، فک رو حفره چشم از جمله محل های مورد کاربرد می باشند .

از دیگر کاربردهای ارتوپدی اثرات آلیاژهای حافظه دار در فیزیوتراپی عضلات ضعیف می باشد . تصویر 16 دستکشی را نشان می دهد که سیم هایی با خاصیت حافظه داری بر روی ناحیه انگشتان دستکش واقع شده است . که موجب تقویت حرکت عضلات و برقراری دامنه مناسب حرکات مفصلی با استفاده از خاصیت حافظه داری سیم های دستکش استفاده می شود به طوریکه با گرم کردن سیم طول سیم ها کوتاه شده و انگشتان به داخل خم می شوند و با سرد کردن طول سیم ها زیاد شده و انگشتان کاملاً کشیده می شوند . این پدیده برای به کار انداختن مفاصل نمیه ثابت استفاده می شود .

 

 

3-3-7- کاربرد آلیاژهای حافظه دار در وسایل جراحی :

در راستای تولید وسیع ابزارهای جراحی در سال های اخیر ابزارهای جراحی حافظه دار قابل توجهی تولید شده است که به شرح تعدادی از آنها پرداخته می شود .

1 . سبد حافظه دار برای خارج کردن سنگ های مثانه و صفراوی مورد استفاده قرار می گیرد . مراحل نصب آن شبیه فیلتر سایمون می باشد که در شکل 17 آورده شده است .

 

 

کاربرد پمپ بالونی داخل آئورت شکل 18 برای جلوگیری از مسدود شدن رگ های خونی در هنگام آنژیوپلاستی می شود این وسیله داری تیوب با اثر حافظه داری است و عملکرد آن با مواد پلی مری که خاصیت ارتجاعی دارند قابل مقایسه است . شکل 19 انواع انبرک های شامل انبرک های قیچی دار و پنس مورد استفاده در لاپاراسکوپی را نشان می دهد . دقت و نرمی در حرکت از جمله خصوصیات این ابزار می باشد .

 

 

 

8 - نتیجه گیری

1.تغییرحالت مارتنزیتی به طریقه دوم تغییر حالت متالوژیکی جامدات مربوط بوده و در آن تغییر آرایش اتمی بدون هیچ وابستگی به زمان و تغییری در ترکیب شیمیایی فاز جدید ، بصورت هماهنگ و وابسته به دما انجام       می گیرد .

2.رفتار حافظه دار شدن با تغییر مکان به صورت شبه برشی امکان پذیر     می باشد که درآن اتمها بصورت هماهنگ و گروهی جابجا می شوند .

3.مکانیزم دو قلویی در برش ناهمگن توجیه کننده چگونگی حافظه دار شدن آلیاژ نمونه بدون تغییر در حجم نمونه اولیه است .

4.در رفتار ارتجاعی کاذب ، آلیاژ خاصیت کشسانی نامحدودی پیدا می کند .

5.اثر حافظه داری به دوصورت یک طرفه دو طرفه در آلیاژهای حافظه دار قابل بررسی است

6.آلیاژهای حافظه دار به دو روش :

1 - روش ذوب و ریخته گری    

2- متالوژی پودر

ساخته می شوند .

 

7.آلیاژهای Ni-Ti به دلیل داشتن ویژگی هایی همچون مقاومت در مقابل خوردگی ، سازگاری زیستی بالا ، قابلیت تولید در اندازه های خیلی کوچک ، خاصیت ارتجاعی بالا و تولید نیرو در تجهیزات مهندسی پزشکی کاربرد فراوان دارند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع و مواخذ :

[1] رضا شرقی و دکتر خطیب الاسلام صدر نژاد ، « ساخت و تربیت یک آلیاژ حافظه دار » پنجمین کنفرانس مهندسی پزشکی

[2] کتاب « نقش ویژه آلیاژهای حافظه دار در مهندسی پزشکی » ، نشر دانشگاه صنعتی امیر کبیر ، سید علی صدوق دینی .

 

[3]Metal hand book vol 4,5,15

[4]Meting method for high-homogeneity precise – composition nickel – titaninum alloys , united states patent

 

    5) و سایتهای مرجع اینترنتی زیر :

WWW.Felezat.com

WWW.Irandoc.ac.com

WWW.Cirillica.com

WWW.Dezmed.com

WWW.Medicalenginecring.blogfa.com

WWW.Mwtallurgy.mihanblog.com